Spacer po ...
Ratusz
Pierwszy ratusz spłonął w 1624 r. i przez wiele lat w obrębie bloku śródrynkowego stała samotna wieża ratuszowa, waga miejska, studnie i kramy, a od 1822 r. również pierwsza apteka. Obecny obiekt pochodzi z lat 1876-1879 - datę budowy upamiętnia tablica i zwornik w północnej elewacji. Na dziedzińcu znajduje się studnia. W wyniku remontu w latach 1933-1934 usunięto część wystroju elewacji, upraszczając bryłę.
Renesansowa wieża pochodzi z 1613 r. i ma wysokość 36 m. Podstawa powstała na planie prostokąta, wyżej przechodzi w ośmiobok zwieńczony ostrosłupowym hełmem. W północnej ścianie zachowały się XVII-wieczne tablice herbowe biskupstwa wrocławskiego: starosty kąckiego, Hansa von Reibnitz z 1613 r., herb biskupa Karla Habsburga (1590-1624) i biskupa sufragana Georga Scultetusa. W części ośmiobocznej osadzono cztery figury lwów trzymających tarcze herbowe. Od południa znajduje się wejście główne, dodane w XIX w. jako wejście do sali sądowej. Obok umieszczono tablicę wspominającą burmistrza Christopha Biedermanna i pięciu rajców miejskich, którzy przyczynili się do przebudowy.
Do dziś ratusz pełni swoją pierwotną funkcję, stanowiąc siedzibę Urzędu Miasta i Gminy Kąty Wrocławskie.
Dawny Kościół Ewangelicki
Pierwszy kościół ewangelicki powstał w Kątach ok. 1600 roku. Większość mieszczan była wyznania ewangelickiego, jednak miasto do 1810 r. podlegało biskupom wrocławskim, z nakazu których świątynię rozebrano. W okresie reformacji funkcję zboru pełnił kościół św. Piotra i Pawła. Po przywróceniu katolikom ich świątyni, nabożeństwa protestanckie odbywały się prawdopodobnie w sali ratuszowej. Możliwość budowy kościoła pojawiła się dopiero po sekularyzacji majątku kościelnego w 1810 roku. Lata 1831-1833 to okres starania się o zgodę na budowę świątyni przez stowarzyszenie ewangelickie. Zwróciło się ono do głównego urzędu budowlanego Prus z gotowym projektem, a sprawą zainteresował Carl Friedrich Schinkel (1781-1841), nadworny architekt pruski, autor m.in. projektu pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim. Schinkel nie pojawił się w Kątach, ale na podstawie jego planów projekt wykonał wrocławski architekt G. A. Frey w latach 1834-1836. Powstała klasycystyczna budowla na planie prostokąta z dwuspadowym dachem. Wejście zdobiły żeliwne tablice z wizerunkami aniołów, podtrzymujących plakiety z biblijnymi cytatami. Od strony północnej znajdowało się pojedyncze wejście prowadzące do kancelarii, nad którym umieszczono inskrypcję: „Z łaski majestatu króla Fryderyka Wilhelma III i dzięki pobożnemu zapałowi parafian, zbudowano ten kościół w 1835 roku i przeznaczono go dla odradzającego się kościoła ewangelickiego”. Wewnątrz znajdował się ołtarz z figurami św. Piotra i Pawła w narożach i podwieszaną amboną (wejście z kancelarii). Obraz główny przedstawiał „Złożenie do grobu”. Ołtarz z trzech stron otaczały empory na drewnianych słupach.
Po 1945 r. kościół przystosowano do pełnienia funkcji kina („Radość”), a po jego przeniesieniu w 1964 r., przez kilka lat budynek stał pusty. W latach 70. XX wieku po gruntownym remoncie powstał obiekt handlowy. Od 2012 r. dodatkowo mieści się tu siedziba Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Kąckiej z Regionalną Izbą Pamięci.
Do ewangelików należała też plebania z bogatym księgozbiorem, zlokalizowana we wschodniej pierzei Rynku. W okolicy ul. Mireckiego znajdował się Dom Wspólnoty Ewangelickiej z przedszkolem, klasami nauczania początkowego i domem starców. Przy ul. Nowowiejskiej powstał internat i ochronka dla dziewcząt pod nazwą Dom Bożego Wołania.
Kamienice
Większość kamienic zachowanych na Starym Mieście pochodzi z XIX i początku XX wieku - w tym czasie wzniesiono kamienice z trwalszych materiałów na miejscu starych, drewnianych. Przeważająca część zachowała styl neoklasycystyczny. We wschodniej pierzei wyróżnia się kamienica apteki przebudowana pomiędzy 1906-1910 rokiem. Dodano wtedy charakterystyczną wieżyczkę podkreślającą narożnik. Z końca XIX w. pochodzi kamienica nr 26 w południowej pierzei - trzypiętrowa, z mansardowym dachem, w stylu neorenesansowym z motywami florystycznymi i wizerunki dwugłowego orła niemieckiego oraz herbem miasta. Inicjały jej właściciela z datą budowy (1899 r.) mieszczą się w kracie drzwi wejściowych: "H" - Hermann, "K" - Knoof. Był on właścicielem wydawnictwa "Verlag von H. Knoof Canth", które mieściło się w tej kamienicy. W budynku mieścił się duży sklep, w którym oprócz sprzedawano artykuły papiernicze, książki, karty pocztowe i lokalną gazetę drukowaną na zapleczu, gdzie była również introligatornia. Gazeta ta nosiła początkowo tytuł: "Stadt und Landbote, Anzeiger für Canth, Zobten und Umgegend "– "Posłaniec miejski, kurier dla Kątów, Sobótki i okolicy". Kilka lat później z tytułu zniknęła Sobótka, ponieważ ukazywała się tam odrębna gazeta.
Spora część kamienic została uszkodzona lub zniszczona w pierwszych latach powojennych. Dużą ingerencją w układ urbanistyczny centrum była budowa w latach 60. i 70. XX w. bloków mieszkalnych. Szczególnie mocno została przekształcona pierzeja południowa - linię zabudowy cofnięto, a wychodzące z naroży uliczki zamknięto, tworząc bramy przejazdowe.
Dawny przytułek, ul. Kościelna
W 1511 r. poza murami miasta wybudowano pierwszy przytułek. Pełnił on funkcję szpitalną, ale był też miejscem opieki nad ludźmi starymi, biednymi i bezdomnymi. Posiadał wezwanie Bożego Ciała. Następny tego typu obiekt znajdował się przy Bramie Świdnickiej od 1613 roku. Przytułek mógł przyjąć do 8 osób i powierzono go opiece św. Judy Tadeusza, patrona spraw trudnych i beznadziejnych. Prawdopodobnie w związku z jego przebudową, na tablicy upamiętniającej budowę dodano słowa: „Anno 1790 został ten hospital po raz drugi wybudowany”. Pod napisami do dziś znajduje się prosty herb, przedstawiający na wygiętej tarczy drzewo z trzema konarami i anioła z rozpiętymi ramionami.
Przypuszczalnie ze względu na wiek budynku i rosnące potrzeby, zdecydowano o budowie nowego przytułku. W 1866 r. w miejscu szkoły katolickiej, postawiono nowy, stojący do dziś budynek.
Zespół sakralny przy Kościele Katolickim p.w. Św. Piotra i Pawła
Potwierdzona wzmianka źródłowa o kościele pochodzi z 1301 roku. Warto jednak zwrócić uwagę na późnogotycki portal kruchty, w którego szczycie wyryto datę 1101 roku. Podobno wezwanie św. Piotra i Pawła wiąże się z imionami synów Mikołaja, pierwszego wójta Kątów, właścicieli Kątów i Szymanowa.
Kościół stanął jako fara miejska. W swojej historii był wielokrotnie grabiony i niszczony - dwukrotnie przez husytów (w 1428 i w 1432 roku), w 1445 r. przez księcia śląskiego Konrada Białego. Obecny kościół późnogotycki powstał ok. 1500 roku. W 1520 r. dobudowano zakrystię i kruchtę.
Od 1632 r. (reformacja) kościół pełnił funkcję świątyni ewangelickiej. Dopiero kontrreformacja przywróciła katolickie msze oraz zmieniła charakter wnętrz. Efektem barokizacji w latach 1730-1750 były nowe ołtarz, ambona i figury świętych. Przed bramą prowadzącą na przykościelny cmentarz ustawiono figurę Św. Jana Nepomucena. W 1838 r. powstała nowa plebania. Ołtarz główny powstał w 1879 r. i początkowo znajdował się w nim obraz Buonottiego, przedstawiający apostołów Piotra i Pawła. Obecnie w jego miejscu znajduje się obraz Matki Boskiej, przywieziony przez Polaków przesiedlonych z Tłumacza koło Stanisławowa. Pod koniec XIX w. od północy dobudowano Kaplicę Św. Krzyża będącą kaplicą chrztów. Z kolei w 1910 r. do wieży dodano narożne wieloboczne wieżyczki. Po I wojnie światowej przedsionek kościoła posłużył jako miejsce upamiętnienia poległych w wojnach mieszkańców miasteczka.
Dawny szpital, ul. Mireckiego 7
Rozwój medycyny, poznawanie mechanizmów chorobotwórczych i wymogi dotyczące skutecznego leczenia wymusiły oddzielenie chorych od ubogich. Nowe obiekty przeznaczano wyłącznie do leczenia, pozostawiając opiekę nad biednymi hospicjom i przytułkom. W Kątach Wrocławskich w 1905 r. wzniesiono dwa budynki szpitalne przy dzisiejszej ul. Mireckiego 7, jednocześnie remontując stary przytułek. Część jego pomieszczeń przekazano na potrzeby spotkań członków stowarzyszeń katolickich, parafialnej biblioteki i czytelni, dom dla biednych i bezdomnych, którymi opiekowały się siostry zakonne. Dzisiaj są tam salki katechetyczne i mieszkania.
W nowym szpitalu znajdowało się 8 sal chorych i mieszkanie stróża. Placówka posiadała oddział zakaźny, salą operacyjną i pierwszy na Dolnym Śląsku aparat rentgenowski. Środki na utrzymanie czerpała z ofiar, fundacji i kwest. Chorymi zajmowały się elżbietanki, które w 1931 r. wybudowały dom pw. św. Elżbiety, bo jedynie siostry będące jedynie pielęgniarkami mogły mieszkać w szpitalu. Już w 1935 r. miasto wypowiedziało pracę siostrom zakonnym.
W czasie II wojny światowej szpital rozszerzono o część sąsiedniej szkoły, gdzie leżeli lżej ranni. W mniejszym budynku zorganizowano oddział zakaźny. Główny budynek szpitala wojnę przetrwał, ale został zniszczony po zajęciu miasta przez wojsko radzieckie. Do pożaru prawdopodobnie przyczyniły się duże zapasy spirytusu w magazynie leków.
Cmentarze
Pierwszy i najstarszy cmentarz był zlokalizowany w miejscu dziedzińca kościoła parafialnego pw. Piotra i Pawła, który otaczał wysoki mur. Wierzono, że bliskość świątyni ma przełożenie na zbawienie duszy zmarłego. Ponieważ z czasem miejsce pochówku zaczęło odzwierciedlać pozycję społeczną zmarłego, nie wszyscy mogli być tam chowani. Dla biednych od średniowiecza otwarto tzw. Armen Kirchhof, położony za murami miasta, przy dzisiejszym skrzyżowaniu ul. 1 Maja i Popiełuszki. W 1818 r. otoczono go płotem z desek i posadzono drzewa. Do czasu zamknięcia w 1843 r. zorganizowano tam zaledwie kilka pochówków.
Trzecim był cmentarz ewangelicki, który powstał prawdopodobnie wraz z zawiązaniem się zboru protestanckiego (1. poł. XVI wieku). Zajmował on część istniejącego cmentarza żołnierzy sowieckich. W mieście istniał także kirkut żydowski, przypuszczalnie w okolicy cmentarza dla ubogich. Najnowszy jest cmentarz żołnierzy Armii Czerwonej - od lutego 1945 r. na polecenie sowieckiego komendanta wojskowego, na zamkniętym cmentarzu ewangelickim zaczęto chować żołnierzy.
GOKiS - dawniej browar/zamek
Mieszczanie mieli prawo warzyć piwo na potrzeby własne, stąd prawo to było przypisane do konkretnego domu i działki. Mieszkańcy Kątów po pożarze miasta w 1624 r. rozpoczęli odbudowę od nowego browaru. W tym czasie zresztą działały w mieście 2 browary, słodownia i destylarnia wódki, spora liczba rodzin warzyła piwo. Parcele z prawem piwnym położone były w okolicach Rynku. W 1795 r. w Kątach było 116 właścicieli działek miejskich, którzy mieli prawo warzyć piwo na własne potrzeby, mimo że funkcjonował już duży browar miejski.
W 1851 r. w miejscu zamku wybudowano browar, a plac zamkowy przekształcono w ogród, w którym urządzono letnią gospodę "Colonade". Kamienie z ruin zamku i wałów użyto do budowy piwnicy późniejszej restauracji (dzisiejszy GOKiS). Fosę, która z powodu odprowadzanych do niej ścieków bowarniczych zaczęła nieprzyjemne pachnieć, zasypano w latach 1870-1880. W latach 30. XX w. Oskar Preuss rozbudował browar i jego otoczenie, na które składały się ogród, łąki, 2 budynki mieszkalne, dom gościnny z kręgielnią oraz letni ogród restauracyjny. Po śmierci Preussa Miejska Kasa Pożyczkowa przejęła zadłużony majątek.
